Câu hỏi trong đề Văn tốt nghiệp THPT năm nay dành cho các sĩ tử 2008 “làm sao để trở thành Steve Jobs Việt Nam” đã tạo nên cơn sốt khắp diễn đàn mạng xã hội những ngày qua.
Steve Jobs là tỷ phú thiên tài về công nghệ, ông là đồng sáng lập Apple phát minh ra iphone, ipad đứng đầu thế giới về thiết bị di động thông minh. Theo thống kê, cứ 10 người dùng điện thoại thì có đến 4-5 người sử dụng iphone (chiếm ~40%) (Mobile Vendor Market Share Worldwide - May 2026).
Nhìn vào ánh hào quang đó, nhiều người cho rằng Steve Jobs là một “thiên tài bẩm sinh”, khó có bản sao thứ hai. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, thành công của ông chưa bao giờ chỉ đến từ tài năng cá nhân.
Một vĩ nhân không được tạo ra trong khoảng trống.
Steve Jobs sinh ra trong một gia đình không có điều kiện, ông nghỉ học Đại học vì học phí đắt đỏ và hệ thống giáo dục được ông cho rằng không mấy hiệu quả với bản thân. Đã từng bị sa thải khỏi chính công ty mình thành lập, sau này ông lại là người vực dậy Apple trước bờ vực phá sản với phát minh iMac.
Điều khiến Steve Jobs khác biệt không phải là việc ông chưa từng thất bại. Mà là ông dám thất bại.
Và để một con người dám thất bại nhiều lần như thế, phía sau họ phải là một xã hội cho phép điều đó xảy ra.
Bối cảnh nước Mỹ “Nhà nước khởi tạo”
Nhiều người thường nghĩ thành công của Apple hoàn toàn đến từ tự thân, sự nỗ lực, cố gắng của bản thân. Nhưng thực tế, nước Mỹ đã xây dựng cả một hệ sinh thái để những công ty như Apple có thể ra đời.
Từ các trường đại học nghiên cứu công nghệ, các quỹ đầu tư mạo hiểm, cho đến những chương trình tài trợ khoa học dài hạn của chính phủ tất cả đều góp phần tạo nên môi trường cho sáng tạo phát triển.
“Vĩ nhân được kiến tạo bởi xã hội, trước khi xã hội được tái thiết bởi vĩ nhân” (Before he can remake his society, his society must make him) - Herbert Spencer
Thành công của Apple quyết định một phần lớn bởi các quỹ đầu tư mạo hiểm của Mỹ hoạt động trong nhiều thập kỷ, kết hợp một hệ thống tri thức công nghệ được xây dựng bởi hàng loạt nghiên cứu. Theo nhà xã hội học Herbert Spencer ông tin rằng cá nhân vĩ đại là sản phẩm tạo ra bởi xã hội. Cũng bởi thế mà xã hội có cơ chế phù hợp thì không chỉ tạo ra một vĩ nhân mà rất nhiều vĩ nhân.
Theo cuốn sách Nhà nước khởi tạo: Giải những huyền thoại về vai trò của Nhà nước và khu vực tư nhân của nhà kinh tế học Mariana Mazzucato, các công nghệ làm nên sự "thông minh" của chiếc iPhone, GPS hay màn hình cảm ứng đều khởi phát từ các chương trình đầu tư mạo hiểm dài hạn của chính phủ Mỹ hàng chục năm.
Vậy Việt Nam thiếu người tài hay thiếu môi trường?
Việt Nam chưa bao giờ thiếu người tài. Chúng ta có những học sinh đạt giải quốc tế, kỹ sư giỏi, startup sáng tạo và rất nhiều người trẻ giàu khát vọng. Nhưng số người có thể tạo ra sức ảnh hưởng toàn cầu như Steve Jobs vẫn còn rất hiếm. Vậy bài toán phải giải ở đây là “làm sao để tạo nên một môi trường phát để phát huy hết sức mạnh của người tài, vươn tầm thế giới?”.
Một xã hội quá sợ sai sẽ rất khó tạo ra những con người dám đột phá. Một nền giáo dục chỉ tập trung vào điểm số sẽ khó nuôi dưỡng tư duy sáng tạo. Và nếu thất bại luôn bị xem là điều đáng xấu hổ, sẽ có rất ít người dám bước đi trên con đường mới. Trong khi đó sáng tạo ra cái mới thì luôn đi kèm với rủi ro, nhưng liệu rằng ở môi trường chúng ta có dễ dàng với người thất bai?
Chúng ta không cần một "Steve Jobs Việt Nam"
Chúng ta không cần cố tạo ra một bản sao của Steve Jobs hay bất kỳ ai khác. Mà tạo ra một môi trường ở đó mọi người đều có cơ hội trở thành phiên bản tốt nhất của chính họ. Một nơi mà sự khác biệt được tôn trọng, sáng tạo được khuyến khích, thất bại là chuyện bình thường, điều kiện giáo dục, phát triển tốt,... Bởi khi mà xã hội đủ cởi mở thì sẽ có rất nhiều nhiều thiên tài được sinh ra theo một cách rất riêng.
