Bạn vừa hoàn thành một dự án lớn và nhận được lời khen ngợi. Nhưng thay vì cảm thấy tự hào, trong đầu bạn lại thoáng qua suy nghĩ: "Có lẽ do mình may mắn thôi", hoặc "Sớm muộn gì họ cũng nhận ra năng lực thực sự của mình không giỏi đến thế".
Nếu bạn từng trải qua cảm giác lo sợ bị lật tẩy dù bản thân có chuyên môn, rất có thể bạn đang bước vào thế giới của Hội chứng Kẻ mạo danh (Imposter Syndrome). Theo một số nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học Hành vi Quốc tế, khoảng 70% người đi làm từng ít nhất một lần đối mặt với hội chứng này. Điều thú vị là, nó thường xuất hiện ở những nhân sự có năng lực tốt và hay đặt ra tiêu chuẩn khắt khe cho bản thân.
I. Hội chứng Kẻ mạo danh (Imposter Syndrome) thực chất là gì?
Hiểu một cách đơn giản, đây là một trải nghiệm tâm lý khiến chúng ta gặp khó khăn trong việc tự công nhận năng lực và những thành quả mình đạt được. Dù xung quanh có rất nhiều minh chứng rõ ràng cho thấy bạn đang làm rất tốt, từ cái gật đầu của sếp, sự tin tưởng của đồng nghiệp, đến những chỉ số dự án thành công. Tuy vậy, một phần trong bạn vẫn tin rằng đó chỉ là do may mắn, do hoàn cảnh thuận lợi hoặc do có người giúp đỡ.
Hệ quả là, bạn luôn mang trong mình một nỗi e ngại mơ hồ rằng một ngày nào đó, mọi người sẽ nhận ra mình không hề xuất sắc đến thế. Tuy nhiên, điều quan trọng bạn cần nhớ: Đây hoàn toàn không phải là một căn bệnh hay một khiếm khuyết về năng lực. Nó đơn thuần chỉ là một rào cản tâm lý vô hình, và kỳ lạ thay, nó lại là vị khách rất thường xuyên "ghé thăm" những nhân sự ưu tú, có tinh thần cầu tiến và luôn khao khát hoàn thiện bản thân.
II. Vì sao chúng ta hay tự phủ nhận chính mình?
Dưới góc nhìn tâm lý học và môi trường công sở, cảm giác tự ti này thường bắt nguồn từ 3 rào cản phổ biến.
1. Áp lực của sự cầu toàn
Nhiều người có xu hướng nhầm lẫn giữa sự xuất sắc và sự hoàn hảo. Họ cho rằng nếu một công việc không đạt điểm tối đa, hoặc có một sai sót nhỏ thì thành quả đó sẽ giảm đi nhiều giá trị. Điều này dễ khiến họ rơi vào trạng thái kiệt sức vì phải làm việc ngoài giờ hay kiểm tra email nhiều lần trước khi gửi. Trên thực tế, phần lớn các doanh nghiệp, ngay cả những môi trường khắt khe như công ty Nhật thường ưu tiên tiến độ, hiệu quả và khả năng giải quyết vấn đề hơn là một sự hoàn hảo không tì vết.
2. Nỗi sợ bị đánh giá dẫn đến sự im lặng
Tâm lý lo ngại bị xem là kém cỏi đôi khi khiến chúng ta ngại đặt câu hỏi hay chia sẻ về những khó khăn đang gặp phải. Trong văn hóa làm việc chuyên nghiệp, chủ động trao đổi là cách để quản trị rủi ro hiệu quả. Tuy nhiên, người mang tâm lý kẻ mạo danh thường chọn cách tự ôm đồm áp lực trong im lặng vì e ngại đồng nghiệp đánh giá. Đôi khi, sự im lặng này lại vô tình làm chậm tiến độ chung của cả tập thể.
3. Rào cản tâm lý "mình chưa đủ kỹ năng để bắt đầu"
Một biểu hiện khác là việc ngần ngại ứng tuyển vào vị trí cao hơn hoặc nhận dự án mới trừ khi thấy bản thân đáp ứng đủ mọi yêu cầu công việc. Thế nhưng, năng lực cốt lõi của một nhân sự trong thời đại biến động thường nằm ở thái độ cởi mở và khả năng học hỏi nhanh. Chúng ta có lẽ không cần phải có sẵn mọi câu trả lời để nhận một nhiệm vụ mới, điều quan trọng hơn là tinh thần sẵn sàng đi tìm giải pháp trong quá trình làm việc.
III. Chuyển hóa sự tự nghi ngờ thành bước đệm tự tin
Để dần bước ra khỏi cái bóng của chính mình và đón nhận những thành quả một cách trọn vẹn hơn, bạn có thể thử áp dụng một vài thay đổi nhỏ sau:
- Đón nhận lời khen bằng từ "Cảm ơn": Khi được ghi nhận, chúng ta hay có thói quen bao biện ví dụ như "Dạ có gì đâu", "Do team hỗ trợ phần lớn". Lần tới, hãy thử mỉm cười và đáp lại đơn giản: "Cảm ơn anh chị, tôi rất vui vì đã đóng góp được một phần cho dự án".
- Nhìn nhận lại khái niệm hoàn thành: Sẽ có những thời điểm "Hoàn thành tốt hơn Hoàn hảo". Những trải nghiệm và bài học rút ra từ những điểm chưa hoàn thiện thường mang lại nhiều cơ hội bứt phá hơn là việc cố giữ mình trong một vỏ bọc an toàn.
IV. Lời kết
Nhìn ở một góc độ tích cực, cảm giác lo âu của Imposter Syndrome không hẳn là một điều tồi tệ. Đôi khi, đó lại là dấu hiệu cho thấy bạn đang bước ra khỏi vùng an toàn, đang thử thách bản thân ở những giới hạn mới và thực sự tâm huyết với công việc của mình.
Vị trí hiện tại và những gì bạn đang nhận được phần lớn đều được xây đắp từ nỗ lực của chính bạn. Lần tới, khi tiếng nói tự nghi ngờ vang lên, hãy thử nhẹ nhàng tự nhủ: "Mình có thể chưa hoàn hảo, nhưng mình đang làm tốt hơn những gì mình nghĩ".
