Sau nhiều thập kỷ vật lộn với nguy cơ giảm phát và sự đóng băng của tăng trưởng tiền lương, thị trường lao động Nhật Bản năm 2026 đã ghi nhận bước chuyển dịch mang tính cấu trúc sâu sắc. Báo cáo OECD Employment Outlook 2026 (Hồ sơ quốc gia: Nhật Bản) khẳng định nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới đang thiết lập một "Trạng thái cân bằng mới" (New Equilibrium):
- Thị trường lao động siết chặt (Tight Labour Market): Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức lịch sử 2.5%, đi kèm tình trạng thiếu hụt nhân lực trầm trọng trên toàn bộ các ngành.
- Đột phá Tiền lương & Lạm phát: Tăng trưởng tiền lương danh nghĩa qua đàm phán Shunto đạt mức kỷ lục trên 5.2%, đưa lương thực tế thoát âm và hỗ trợ tiêu dùng nội địa.
- Cải cách Thể chế & Bình đẳng giới: Bước tiến đột phá trong chính sách nghỉ chăm sóc con của nam giới (Paternity Leave) và lộ trình tăng lương tối thiểu lên 1,500 Yên/giờ.
1. ĐIỂM TỰA THỊ TRƯỜNG: SỰ BỀN VỮNG TRONG CĂNG THẲNG LAO ĐỘNG
So với bức tranh chung của các quốc gia OECD (nơi tỷ lệ thất nghiệp trung bình ở mức 4.9%), thị trường lao động Nhật Bản thể hiện sự kiên cường và ổn định vượt trội. Tỷ lệ thất nghiệp dao động quanh mức 2.5%, tiệm cận trạng thái toàn dụng lao động (full employment).
Tuy nhiên, "mặt tối" của tỷ lệ thất nghiệp thấp chính là khủng hoảng thiếu hụt nhân lực do già hóa dân số:
- Chỉ số Tankan (Ngân hàng Trung ương Nhật Bản - BoJ): Chỉ số cân bằng cung-cầu lao động (Diffusion Index) rơi xuống mức âm sâu (-35 đến -40), phản ánh tình trạng thiếu lao động diện rộng ở cả mảng sản xuất, bán lẻ lẫn công nghệ thông tin.
- Tỷ lệ phụ thuộc tuổi già (Old-age dependency ratio): Đã tăng gấp đôi từ 21% (năm 1995) lên gần 50%, nghĩa là cứ 2 người trong độ tuổi lao động phải gánh vác 1 người cao tuổi.
2. VÒNG XOÁY LƯƠNG - GIÁ CẢ VÀ PHỤC HỒI THU NHẬP THỰC TẾ
Một trong những điểm sáng nhất trong phân tích của OECD năm 2026 là việc Nhật Bản chính thức phá vỡ chuỗi 30 năm "bẫy giảm phát và đóng băng tiền lương".
- Tăng trưởng tiền lương danh nghĩa: Chuỗi tăng lương kéo dài hơn 26 tháng liên tục. Thỏa thuận đàm phán lương mùa xuân (Shunto) do Liên đoàn Công đoàn Nhật Bản (Rengo) dẫn dắt đạt mức tăng 5.26% – cao nhất kể từ đầu những năm 1990.
- Thu nhập thực tế chuyển dịch dương: Mặc dù lạm phát cao (do chi phí năng lượng và thực phẩm) từng bào mòn sức mua trong giai đoạn 2022–2024, đà tăng lương hiện tại đã vượt tốc độ lạm phát, tạo động lực tăng thu nhập khả dụng cho người dân.
- Lương tối thiểu quốc gia: Chính phủ Nhật Bản điều chỉnh chiến lược Big-Boned Policy, đẩy nhanh mục tiêu nâng lương tối thiểu trung bình toàn quốc lên 1,500 Yên/giờ ngay trong thập niên 2020 (thay vì kế hoạch cũ là giữa thập niên 2030).
3. CẢI CÁCH THỂ CHẾ: BA TRỤ CỘT ĐỔI MỚI CHÍNH SÁCH
Để giải quyết bài toán thiếu hụt quy mô lực lượng lao động (dự báo quy mô dân số lao động sẽ giảm hơn 30% vào năm 2060), Nhật Bản đang triển khai mạnh mẽ 3 chính sách chiến lược:
A. Thúc đẩy Lao động Nữ & Cải cách Nghỉ Thai sản cho Nam giới
Nhờ việc ban hành các chính sách trợ cấp mới như Birth-Time Childcare Leave Benefit và Post-Birth Leave Support Benefit (nhằm thu hẹp khoảng cách giữa thu nhập thực tế và trợ cấp nghỉ thai sản), tỷ lệ người cha tham gia nghỉ chăm con đã tăng vọt từ 17.1% (FY2022) lên trên 30.1%. Chính sách này giảm bớt gánh nặng việc nhà cho phụ nữ, đẩy tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ Nhật Bản lên mức kỷ lục lịch sử >55.1%.
B. Đào tạo Trọn đời (Lifelong Learning) & Thu hẹp Khoảng cách Số
Mặc dù Nhật Bản có tỷ lệ người lớn tuổi (60–69 tuổi) tiếp tục làm việc cao hàng đầu thế giới, OECD chỉ ra rằng khoảng cách kỹ năng xử lý thông tin số (Information-processing skills) của nhóm lao động lớn tuổi tại Nhật vẫn còn thấp hơn đáng kể so với lao động trẻ. Báo cáo kiến nghị Nhật Bản cần mở rộng các chương trình Reskilling (đào tạo lại) tập trung vào AI và công nghệ số.
C. Mở rộng Thu hút Nhân lực Nước ngoài
Sự chuyển hướng chính sách tư duy từ "lao động tu nghiệp sinh" sang "lao động định cư tay nghề" đang giúp Nhật Bản từng bước lấp khoảng trống nhân lực trong các ngành then chốt như công nghệ, chế tạo và chăm sóc y tế.
4. BÀI HỌC VÀ ĐỀ XUẤT CHIẾN LƯỢC CHO DOANH NGHIỆP
Từ bức tranh kinh tế vĩ mô do OECD phác thảo, các nhà quản trị doanh nghiệp và nhân sự cần lưu ý 3 chiến lược cốt lõi:
- Chuyển đổi từ "Cạnh tranh bằng Chi phí" sang "Cạnh tranh bằng Năng suất": Tăng lương không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện mà là điều kiện bắt buộc để giữ chân lao động. Doanh nghiệp bắt buộc phải đầu tư mạnh vào tự động hóa, Generative AI và tối ưu quy trình để bù đắp chi phí nhân công tăng cao.
- Xây dựng Môi trường Làm việc Linh hoạt (Flexibility & Work-Life Balance): Doanh nghiệp cần thiết lập chế độ làm việc Hybrid, giờ làm việc linh hoạt và văn hóa doanh nghiệp thân thiện với gia đình để thu hút nhóm nhân sự nữ chất lượng cao và nhân sự quốc tế.
- Chiến lược Đào tạo Nâng cao Kỹ năng (Up-skilling / Reskilling) Nội bộ: Thay vì chỉ tìm kiếm nhân sự mới trên thị trường (vốn đang cực kỳ khan hiếm), các công ty cần xây dựng lộ trình đào tạo kỹ năng công nghệ cho đội ngũ nhân sự hiện hữu, đặc biệt là nhóm lao động trung niên và lớn tuổi.
Tài liệu tham khảo: OECD (2026), OECD Employment Outlook 2026: Country Notes - Japan, OECD Publishing, Paris.
