Thị trường lao động Nhật Bản vừa bước vào một ngã rẽ chính sách gây tranh cãi: Bộ Lao động Nhật Bản chính thức dừng việc áp đặt hướng dẫn chung yêu cầu giới hạn thời gian làm thêm giờ (overtime) ở mức 45 giờ/tháng.
Quyết định này được đưa ra sau áp lực từ các hiệp hội doanh nghiệp nhằm linh hoạt hóa giờ làm trong bối cảnh thiếu hụt nhân lực trầm trọng. Tuy nhiên, nó cũng dấy lên làn sóng phản đối dữ dội từ các tổ chức công đoàn và luật sư bảo vệ nạn nhân Karoshi (chết do làm việc quá sức), trong bối cảnh số lượng yêu cầu bồi thường do kiệt sức và tử vong vì công việc tại Nhật Bản năm qua vừa đạt mức kỷ lục 6,212 trường hợp.
1. NGƯỜI LAO ĐỘNG ĐANG MẤT GÌ VÀ ĐƯỢC GÌ? NỘI DUNG THAY ĐỔI CHÍNH SÁCH
Trước chính sách mới, khung pháp lý từ Luật Cải cách Phong cách Làm việc 2018 (có hiệu lực từ 2019) quy định:
- Mức trần cơ bản: Tối đa 45 giờ/tháng và 360 giờ/năm (khi có Thỏa thuận Thỏa ước Lao động - 36 Agreement).
- Điều khoản đặc biệt (Special Clause): Cho phép nới trần lên tối đa 100 giờ/tháng (hoặc trung bình 80 giờ/tháng trong nhiều tháng) và 720 giờ/năm trong trường hợp đặc biệt.
Điểm thay đổi cốt lõi: Các Văn phòng Thanh tra Tiêu chuẩn Lao động sẽ không còn chủ động khuyến nghị/yêu cầu doanh nghiệp áp giới hạn 45 giờ/tháng nếu doanh nghiệp đó đã đạt được "Điều khoản đặc biệt" với đại diện người lao động. Thay vào đó, Chính phủ tập trung vào kiểm tra các giải pháp bảo vệ sức khỏe (như bắt buộc khám sức khỏe, duy trì khoảng nghỉ giữa các ca làm).
2. GÓC NHÌN DOANH NGHIỆP: LỜI GIẢI CHO BÀI TOÁN THIẾU NHÂN LỰC?
Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (JCCI) cùng giới chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) là lực lượng thúc đẩy mạnh mẽ sự thay đổi này.
- Khảo sát từ JCCI (tháng 5/2026): Hơn 70% doanh nghiệp mong muốn quy định giờ làm linh hoạt hơn để xử lý các đợt biến động đơn hàng theo mùa hoặc sự kiện bất ngờ.
- Tác động tiêu cực của quy định cũ:
- Chế tạo & Sản xuất: Bị trễ hạn giao hàng, mất đơn hàng do chạm trần giờ làm.
- Giao thông & Vận tải (Logistic): Bị hạn chế năng lực vận chuyển do thiếu tài xế.
- Lĩnh vực Dịch vụ & Khách sạn: Chất lượng dịch vụ và mức độ hài lòng của khách hàng suy giảm do nhân sự bị khống chế ca.
Chính phủ tin rằng, việc tháo gỡ nút thắt pháp lý này sẽ giúp doanh nghiệp duy trì năng suất và đà tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh dân số lao động sụt giảm.
3. LÀN SÓNG PHẢN ĐỐI: NGUY CƠ TỪ VĂN HÓA "TUÂN THỦ"
Trái ngược với sự hoan nghênh của giới chủ, quyết định này vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ dư luận xã hội và các tổ chức bảo vệ lao động:
A. Kỷ lục đáng báo động về Karoshi
Liên đoàn Công đoàn Nhật Bản (Rengo) và nhóm luật sư đại diện nạn nhân Karoshi gọi đây là "bước lùi nghiêm trọng". Báo cáo mới nhất cho thấy số vụ yêu cầu bồi thường liên quan đến chấn thương tâm lý, bệnh tật và tử vong do áp lực công việc trong năm tài chính 2025 đã tăng thêm 1,402 vụ, đạt mốc kỷ lục 6,212 trường hợp.
B. Sức ép từ văn hóa công sở Nhật Bản
Chuyên gia kinh tế Kazutaka Kobara (Viện Nghiên cứu NLI) nhận định: Dù quy định nói rằng làm thêm là "lựa chọn tự nguyện của người lao động", nhưng với văn hóa coi trọng sự tuân thủ và tinh thần tập thể tại các công ty Nhật, nhân viên rất khó để từ chối khi cấp trên yêu cầu tăng giờ làm.
C. Thiếu hụt cơ chế "Quyền được ngắt kết nối" (Right to Disconnect)
- Khác với các nước Châu Âu, Nhật Bản không có luật đảm bảo "Quyền ngắt kết nối" ngoài giờ làm.
- Quy định về Khoảng thời gian nghỉ giữa 2 ca làm việc (Work-interval system) dù được nhắc đến trong luật 2018 nhưng chỉ dừng ở mức "khuyến khích" (không có phạt).
- Khảo sát năm 2025 của Bộ Lao động Nhật Bản cho thấy: Chỉ 6.9% doanh nghiệp thực sự áp dụng cơ chế nghỉ giữa ca, trong khi 15.7% thậm chí còn không biết quy định này là gì.
4. BÀI HỌC VÀ BÀI TOÁN QUẢN TRỊ CHO CÁC NHÀ LÃNH ĐẠO HR
Sự điều chỉnh chính sách tại Nhật Bản mang lại những góc nhìn quản trị quan trọng cho các doanh nghiệp đang vận hành hoặc hợp tác với thị trường Nhật:
- Linh hoạt không đồng nghĩa với buông thả: Việc nới lỏng hành chính đòi hỏi hệ thống quản trị nhân sự (HRM) phải chủ động hơn trong việc theo dõi sức khỏe tâm thần (Mental Health) và mức độ kiệt sức (Burnout) của nhân viên, thay vì chỉ trông chờ vào thanh tra nhà nước.
- Tuân thủ quy định bảo đảm sức khỏe (Health-ensuring measures): Nếu áp dụng điều khoản tăng giờ làm, doanh nghiệp bắt buộc phải thực hiện ít nhất 1 trong 10 biện pháp bảo vệ (như bắt buộc thời gian nghỉ giữa ca, tham vấn bác sĩ tâm lý định kỳ).
- Thay đổi tư duy Quản lý Trung cấp (Middle Management): Cần đào tạo cho cấp quản lý trực tiếp nhận thức về "Quyền ngắt kết nối" và tư duy giao việc dựa trên năng suất (Output) thay vì thời gian có mặt tại văn phòng (Presenteeism).
KẾT LUẬN
Nhật Bản không hoàn toàn "xóa bỏ" cải cách lao động, nhưng sự điều chỉnh lần này cho thấy sự giằng co gay gắt giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và bảo vệ sức khỏe người lao động. Đối với các doanh nghiệp, bài toán cốt lõi trong kỷ nguyên mới không nằm ở việc ép nhân viên làm việc nhiều giờ hơn, mà là làm thế nào để nâng cao năng suất lao động thực tế thông qua công nghệ và quy trình tối ưu.
Nguồn tham khảo: The Japan Times (30/08/2026) - "Is Japan backpedaling on its work-style reforms?" bởi Tomoko Otake.
