Suốt một thập kỷ qua, xuất khẩu lao động Nhật Bản luôn là hướng đi được nhiều bạn trẻ lựa chọn. Đặc biệt với những ai không gác lại giấc mơ học thuật để rẽ sang con đường đi làm sớm, đây là cơ hội nhanh chóng thử sức trong môi trường có thu nhập cao nơi xứ người. Đó là quyết định đong đầy hoài bão của tuổi trẻ, những người chấp nhận bôn ba nơi đất khách quê người, gánh trên vai ước mơ mang lại một tương lai tốt đẹp hơn cho gia đình ở lại.
Đương nhiên, chẳng ai lại chọn con đường khó khăn mà lại không có thành quả tốt đẹp. Đằng sau lưng những người lao động non trẻ với ước mơ lớn ấy chính là một hệ thống những công ty môi giới xuất khẩu lao động dày dặn kinh nghiệm. Chính những công ty này đã tạo ra một mạng lưới đào tạo thực tập sinh Việt Nam tại Nhật, họ tạo ra một chương trình chi tiết, kết nối doanh nghiệp đến với người lao động, giới thiệu cho họ những công việc có mức lương cao nhưng không đòi hỏi quá nhiều về bằng cấp cũng như chuyên môn, đi kèm với đó là lộ trình hứa hẹn về một tương lai tươi sáng cho những người đã chọn sử dụng dịch vụ của mình.
1. Viễn cảnh màu hồng và "một nửa sự thật"
Nhưng liệu cuộc sống xuất khẩu lao động có thật sự dễ dàng đến thế?
Mức lương lên đến 50.000.000 - 70.000.000 VND/tháng, đủ trang trải chi phí sinh hoạt tại Nhật và còn dư ra một phần để gửi về Việt Nam.
Chỉ trong vòng vài năm là sẽ đủ tiền vốn để xây dựng một cuộc sống mới tốt đẹp hơn, không chỉ cho chính bản thân mà còn cho gia đình ở quê nhà.
Đó chính là kịch bản mà nhiều công ty môi giới hiện nay đang sử dụng. Họ dùng những con số để đánh vào tâm lí của những người đang ấp ủ giấc mơ đổi đời, vẽ ra một lộ trình, một viễn cảnh tốt đẹp vừa đủ để thuyết phục những người đang muốn theo đuổi con đường mới.
Đương nhiên, những gì mà các công ty đó đưa ra không hoàn toàn chỉ là những điều giả dối, nhưng cũng không thể nói đó hoàn toàn là sự thật.
Mà một nửa của sự thật thì chưa bao giờ là thật cả.
2. Bài toán chi phí sinh hoạt thực tế tại Nhật Bản
Mức sống của Nhật hiện tại được xếp vào mức Cao trên thế giới, ngang hàng với những quốc gia phương Tây. Bên dưới đây là bảng thống kê những chi phí sinh hoạt phổ biến được chia theo hai nhóm khu vực sinh sống:
¥1 JPY = 164,3 VND
Từ bảng thống kê có thể thấy được chi phí sinh hoạt của một người rơi vào khoảng 120.000 yên đến 250.000 yên/tháng (tương đương 19.716.000 - 41.075.000 VND/tháng) tuỳ vào khu vực và lối thống. Mà theo thông kê chi tiêu hộ độc thân của Chính phủ Nhật, mức chi tiêu tiêu dùng trung bình khoảng 170.000 yên/tháng (tương đương 27.931.000 VND/tháng)
3. Áp lực từ thu nhập thực nhận và những gánh nặng vô hình
Hiện nay, mức lương trung bình của thực tập sinh kỹ năng (trước khi trừ thuế, bảo hiểm, nhà ở) rơi vào khoảng 150.000 - 200.000 yên/tháng (tương đương 24.645.000 - 31.860.000 VND/tháng). Tuy nhiên, sau khi khấu trừ chi phí sinh hoạt, mức thực nhận sẽ chỉ rơi vào khoảng 50.000 đến 80.000 yên/tháng (8.215.000 - 13.144.000 VND/tháng).
Qua đó có thể thấy rằng, mức lương thực nhận thấp hơn nhiều so với những gì mà các công ty môi giới đã hứa, điều này vô hình chung đã tạo ra một khoảng cách lớn giữa kỳ vọng và thực tế đối với cộng đồng thực tập sinh người Việt. Bên cạnh đó, đa số thực tập sinh từ Việt Nam sang Nhật đều phải vay một khoảng tiền tương đối lớn để trả chi phí môi giới cho phía công ty. Chi phí này rơi vào khoảng từ khoảng gần 100.000.000 VND, đôi lúc còn vượt xa cả con số đó. Với người Việt, đó là một con số không hề nhỏ, đặc biệt là đối với những hộ gia đình ở địa phương, đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa, nơi mà thu nhập bình quân của người dân có xu hướng thấp và thiếu ổn định hơn so với thu nhập của những hộ gia đình ở khu vực thành thị. Vậy nên nhiều thực tập sinh khi sang Nhật, họ mang theo áp lực phải kiếm tiền và trả nợ càng nhanh càng tốt.
Đồng thời, để rút ngắn thời gian đào tạo và nhanh chóng đưa người lao động sang Nhật làm việc, yêu cầu về trình độ tiếng Nhật thường không quá cao. Nhiều thực tập sinh chỉ cần đạt trình độ tương đương JLPT N5 hoặc N4 là đã đủ điều kiện xuất cảnh. Tuy nhiên, mức độ tiếng Nhật này thường chỉ đáp ứng được những giao tiếp cơ bản, chưa đủ để người lao động có thể hiểu sâu về môi trường làm việc, các quy định, cũng như văn hóa ứng xử tại Nhật Bản. Vì vậy, sau khi sang Nhật, không ít người gặp khó khăn trong giao tiếp, sinh hoạt và hòa nhập với cuộc sống mới. Những rào cản về ngôn ngữ và khác biệt văn hóa, khi kết hợp với áp lực tài chính và kỳ vọng phải nhanh chóng kiếm được thu nhập cao, đã khiến cuộc sống của nhiều thực tập sinh trở nên khó khăn hơn rất nhiều so với những gì họ từng hình dung trước khi xuất cảnh.
4. Hệ lụy xã hội
Tình trạng này kéo theo chuỗi hệ lụy mang tính dây chuyền vô cùng nghiêm trọng. Mắt xích đầu tiên xuất phát từ việc thu nhập thực tế quá thâm hụt so với chi phí sinh hoạt đắt đỏ, khiến người lao động rơi vào cảnh "thu không bù chi" ngay khi đặt chân đến Nhật. Áp lực này càng gia tăng gấp bội khi trên vai họ là hai gánh nặng cùng lúc: nghĩa vụ trả khoản nợ vay hàng trăm triệu đồng trước khi đi và trọng trách gửi tiền về nuôi sống gia đình ở Việt Nam.
Để giải bài toán sinh tồn, một số người buộc phải chọn những giải pháp đường cùng: xé rào làm chui vượt quá số giờ pháp luật cho phép, nhận làm những công việc không đúng ngành nghề đăng ký, hoặc thậm chí chấp nhận bỏ trốn ra ngoài sống cư trú bất hợp pháp sau khi hết hạn visa nhằm tối đa hóa thu nhập.
Tuy nhiên, khi đồng tiền trở thành áp lực sống còn và con người bị đẩy đến tận cùng của sự bế tắc, ranh giới đạo đức lẫn sự tôn nghiêm pháp luật rất dễ bị bước qua. Đây chính là mầm mống phát sinh các vụ việc vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội đáng tiếc. Nhìn ở góc độ vĩ mô, những sai phạm của một bộ phận nhỏ đã tạo nên một định kiến tiêu cực bao trùm, trực tiếp tàn phá uy tín của toàn thể cộng đồng người Việt tại Nhật, khiến hình ảnh đất nước và con người Việt Nam bị tổn hại nghiêm trọng trong mắt người dân bản địa cũng như dư luận quốc tế.
5. Lời kết
Có thể nói rằng việc một số công ty môi giới đã “tô vẽ” nên một viễn cảnh quá màu hồng, khác xa thực tế, chính là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến nhiều hệ lụy hiện nay. Không ít người trẻ mang theo những kỳ vọng quá lớn khi đến Nhật Bản, nhưng khi đối mặt với áp lực công việc, chi phí sinh hoạt, nợ vay và rào cản ngôn ngữ, họ rơi vào trạng thái thất vọng, mất phương hướng và thậm chí có những hành động vi phạm pháp luật.
Điều đáng tiếc là những hành vi của một bộ phận nhỏ lại ảnh hưởng đến cách nhìn nhận của xã hội Nhật đối với cộng đồng người Việt nói chung, khiến khoảng cách và sự dè dặt giữa hai bên ngày càng lớn hơn. Đây là một thực trạng đáng buồn mà không chỉ phía Nhật Bản, mà ngay cả Việt Nam cũng đang nỗ lực tìm cách khắc phục thông qua việc siết chặt quản lý hoạt động môi giới, nâng cao chất lượng đào tạo trước xuất cảnh và hỗ trợ người lao động hội nhập tốt hơn. Để cải thiện hình ảnh người Việt Nam ở nước ngoài, điều quan trọng không chỉ là thay đổi hệ thống tuyển dụng và đào tạo, mà còn là giúp người lao động có được những thông tin trung thực, đầy đủ về cuộc sống tại Nhật Bản ngay từ trước khi họ quyết định đặt chân đến đất nước này.
